Nội dung bài viết
Nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ giao dịch liên kết chỉ là chuyện của công ty FDI với công ty mẹ ở nước ngoài. Thực tế, giao dịch liên kết doanh nghiệp trong nước rất phổ biến: hai công ty cùng chủ mua bán hàng, cho thuê văn phòng, chia sẻ nhân sự. Bài viết này, ACCA Consulting Vietnam tập trung vào góc nhìn doanh nghiệp nội địa: cách nhận diện, rủi ro và cách tự rà.
1. Nhận diện: khi nào hai công ty trong nước là bên liên kết
Theo quy định hiện hành, các bên được xem là có quan hệ liên kết khi một bên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc điều hành, kiểm soát, góp vốn vào bên kia, hoặc các bên cùng chịu sự điều hành, kiểm soát của một chủ thể. Các tiêu chí cụ thể về tỷ lệ sở hữu, khoản vay, quan hệ gia đình, nhân sự điều hành được quy định chi tiết trong văn bản về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết.
| Tình huống | Dấu hiệu liên kết cần kiểm tra |
|---|---|
| Hai công ty cùng một người góp vốn chính | Quan hệ sở hữu, cùng chủ thể kiểm soát |
| Công ty A do chồng làm giám đốc, công ty B do vợ làm chủ | Quan hệ gia đình giữa người điều hành, kiểm soát |
| Công ty sản xuất bán toàn bộ cho công ty thương mại cùng nhóm | Phụ thuộc giao dịch, cùng người quyết định |
| Công ty cho công ty khác cùng chủ vay hoặc bảo lãnh vay | Quan hệ vay vốn, bảo lãnh |
| Một giám đốc điều hành đồng thời nhiều công ty | Nhân sự điều hành chung |
Bạn không cần thuộc lòng từng ngưỡng; quan trọng là có thói quen hỏi "bên kia có cùng người quyết định với mình không?" mỗi khi ký hợp đồng lớn. Phần khái niệm chung về giao dịch liên kết được giải thích trong bài giao dịch liên kết là gì.
2. Rủi ro của giao dịch liên kết doanh nghiệp trong nước
Rủi ro lớn nhất là bị điều chỉnh giá tính thuế: nếu giá mua bán giữa các công ty cùng nhóm khác giá thị trường mà không có lý do hợp lý, cơ quan thuế có thể xác định lại giá theo nguyên tắc giao dịch độc lập, dẫn đến truy thu thuế TNDN, tiền chậm nộp và có thể bị phạt.
Động cơ bị chú ý thường là chênh lệch thuế suất hoặc ưu đãi giữa các công ty. Theo Luật Thuế TNDN 2025, doanh nghiệp có tổng doanh thu năm không quá 3 tỷ đồng áp dụng 15%, trên 3 tỷ đến không quá 50 tỷ áp dụng 17%, còn thuế suất phổ thông là 20%. Nếu nhóm công ty dồn lợi nhuận về công ty có thuế suất thấp hơn qua giá nội bộ, đó là dấu hiệu dễ bị đặt câu hỏi.
Ví dụ minh hoạ: chênh lệch 50 triệu đồng là phần cơ quan thuế có thể xem xét truy thu nếu giá nội bộ không theo giá thị trường.
Xem dạng bảng
| Lợi nhuận ở công ty thuế suất 20% | Lợi nhuận dồn về công ty thuế suất 15% | |
|---|---|---|
| Lợi nhuận tính thuế | 1.000 triệu đ | 1.000 triệu đ |
| Thuế TNDN | 200 triệu đ | 150 triệu đ |
Ngược lại, nếu các công ty cùng thuế suất và không bên nào hưởng ưu đãi, rủi ro điều chỉnh thấp hơn, và quy định hiện hành có một số trường hợp miễn trừ nghĩa vụ cho giao dịch giữa các bên trong nước như vậy. Dù vậy, doanh nghiệp vẫn nên kiểm tra điều kiện miễn cụ thể chứ không mặc định.
3. Checklist tự rà trước quyết toán
- Liệt kê mọi công ty có cùng chủ sở hữu, người điều hành hoặc người thân điều hành.
- Tổng hợp giá trị mua, bán, cho thuê, vay, phí dịch vụ với từng công ty trong năm.
- Kiểm tra thuế suất, ưu đãi của từng công ty có khác nhau không.
- So sánh giá bán nội bộ với giá bán cho khách độc lập cùng thời điểm.
- Kiểm tra khoản vay nội bộ có hợp đồng, lãi suất, lịch trả rõ ràng không.
- Xác định có phải khai phụ lục giao dịch liên kết kèm quyết toán TNDN hay được miễn.
Phần kê khai phụ lục được hướng dẫn trong bài phụ lục giao dịch liên kết trong quyết toán.
4. Lưu bằng chứng giá thị trường thế nào
- 1Chọn mẫu so sánh
Giữ báo giá, hoá đơn bán cho khách độc lập cùng mặt hàng.
- 2Ghi lý do khác biệt
Chiết khấu số lượng, điều kiện thanh toán, chi phí vận chuyển.
- 3Ký hợp đồng chuẩn
Hợp đồng nội bộ có điều khoản giá, giao hàng như với bên ngoài.
- 4Thanh toán thực tế
Thanh toán qua ngân hàng đúng hạn, không để công nợ treo kéo dài.
- 5Tổng kết cuối năm
Bảng so sánh giá nội bộ – giá thị trường đính kèm hồ sơ quyết toán.
Theo kinh nghiệm của ACCA Consulting Vietnam, nhóm công ty gia đình thường làm hợp đồng nội bộ rất sơ sài, thậm chí không có, vì "người nhà với nhau". Khi bị kiểm tra, đây là điểm yếu nhất. Một ví dụ cụ thể có trong bài nhóm công ty của một gia đình.
5. Khi nào nên nhờ người ngoài rà soát
- Nhóm có từ ba công ty trở lên mua bán chéo thường xuyên.
- Một công ty lỗ kéo dài trong khi công ty cùng nhóm có lãi ổn định.
- Có khoản vay nội bộ lớn, không tính lãi hoặc lãi khác thị trường.
- Các công ty có thuế suất, ưu đãi khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hai công ty cùng chủ nhưng đều nộp thuế 20% thì có cần quan tâm giao dịch liên kết?
Vẫn nên quan tâm. Quy định hiện hành có một số trường hợp miễn trừ cho giao dịch trong nước cùng thuế suất, nhưng doanh nghiệp cần kiểm tra đủ điều kiện và vẫn giữ chứng từ giá thị trường.
Bán hàng cho công ty người thân với giá thấp hơn khách ngoài có bị phạt không?
Nếu không có lý do hợp lý, giá có thể bị xác định lại theo giá thị trường, dẫn đến truy thu thuế, tiền chậm nộp và có thể bị phạt. Hãy ghi rõ lý do chênh lệch giá trong hồ sơ.
Doanh nghiệp nhỏ có phải khai phụ lục giao dịch liên kết không?
Tuỳ trường hợp. Nghĩa vụ khai và các trường hợp miễn được quy định riêng, doanh nghiệp nên kiểm tra theo quy định hiện hành mỗi kỳ quyết toán.
ACCA Consulting Vietnam có hỗ trợ rà giao dịch giữa các công ty cùng chủ không?
Có. ACCA Consulting Vietnam (ACCA Consulting VN) hỗ trợ lập danh sách bên liên kết, tổng hợp giao dịch nội bộ và kiểm tra chứng từ trước quyết toán.
Tổng hợp giao dịch nội bộ trước kỳ quyết toán
ACCA Consulting Vietnam có thể giúp bạn lập bảng giao dịch giữa các công ty cùng chủ và đánh dấu điểm cần bổ sung hồ sơ.
Nhận tư vấn miễn phíZaloWhatsApp
