Nội dung bài viết
Hầu hết doanh nghiệp FDI đều có giao dịch liên kết: mua hàng của công ty mẹ, trả phí quản lý, vay vốn tập đoàn. Vấn đề là nhiều giao dịch không mang tên "mua bán" nên dễ bị bỏ sót khi kê khai, trong khi đây là nhóm giao dịch cơ quan thuế đặc biệt quan tâm. Bài viết giải thích khái niệm, cách nhận diện bên liên kết và lập danh sách theo dõi. Nội dung do đội ngũ dịch vụ kế toán của ACCA Consulting Vietnam biên soạn.
1. Giao dịch liên kết là gì?
Giao dịch liên kết là giao dịch giữa các bên có quan hệ liên kết với nhau. Hai bên được coi là liên kết khi một bên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc điều hành, kiểm soát, góp vốn của bên kia, hoặc cả hai cùng chịu sự điều hành, kiểm soát của một bên thứ ba. Vì giá giữa các bên này có thể không hình thành theo thị trường, pháp luật thuế yêu cầu kê khai và xác định giá theo nguyên tắc giao dịch độc lập.
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Hiểu đơn giản |
|---|---|---|
| Bên liên kết | Related party / associated enterprise | Bên có quan hệ sở hữu, điều hành hoặc kiểm soát với doanh nghiệp |
| Giao dịch liên kết | Related party transaction | Mọi giao dịch mua bán, vay, dịch vụ, chuyển giao tài sản với bên liên kết |
| Nguyên tắc giao dịch độc lập | Arm's length principle | Giá phải như khi giao dịch với một bên không liên quan trong cùng điều kiện |
| Giá chuyển giao | Transfer pricing | Giá áp dụng cho giao dịch giữa các bên liên kết |
| Hồ sơ xác định giá | Transfer pricing documentation | Tài liệu chứng minh giá giao dịch liên kết phù hợp nguyên tắc độc lập |
2. Nhận diện bên liên kết: 4 nhóm quan hệ
Quy định hiện hành liệt kê nhiều trường hợp cụ thể, mỗi trường hợp gắn với tỷ lệ sở hữu, giá trị bảo lãnh hoặc khoản vay ở mức nhất định. Ở đây chúng tôi gom thành bốn nhóm dễ nhớ; khi kê khai, kế toán cần đối chiếu chi tiết từng tiêu chí và ngưỡng trong văn bản đang có hiệu lực.
- Quan hệ sở hữu: công ty mẹ, công ty con, công ty "chị em" cùng mẹ, nhà đầu tư nắm giữ vốn trực tiếp hoặc gián tiếp.
- Quan hệ điều hành: các công ty có chung giám đốc, chung thành viên ban điều hành hoặc do cùng một nhóm người chi phối.
- Quan hệ tài chính: bên bảo lãnh hoặc cho vay với giá trị lớn so với vốn chủ sở hữu hoặc tổng nợ theo ngưỡng quy định.
- Quan hệ gia đình và hợp đồng: doanh nghiệp do người thân của người quản lý điều hành; các thoả thuận kinh doanh khiến một bên chi phối bên kia.
- 1Lấy sơ đồ tập đoàn
Đề nghị công ty mẹ cung cấp sơ đồ sở hữu cập nhật, gồm tỷ lệ trực tiếp và gián tiếp.
- 2Liệt kê người quản lý
Ghi danh sách giám đốc, thành viên HĐTV và các chức danh tương đương ở các công ty liên quan.
- 3Rà bảo lãnh, khoản vay
Liệt kê bên cho vay, bên bảo lãnh và so với ngưỡng theo quy định.
- 4Đối chiếu danh sách khách hàng, nhà cung cấp
Đánh dấu bên nào nằm trong sơ đồ hoặc có chung người quản lý.
- 5Cập nhật hằng năm
Lưu phiên bản có ngày, cập nhật khi tập đoàn mua bán, tái cấu trúc.
3. Giao dịch liên kết hay bị bỏ sót
Mua hàng và bán hàng với công ty mẹ hiếm khi bị quên. Những giao dịch dưới đây mới là nhóm dễ sót vì không có hoá đơn, hoặc được ghi nhận ở phía tập đoàn:
| Giao dịch | Dấu hiệu trên sổ sách | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Bảo lãnh khoản vay | Không có bút toán, chỉ có thư bảo lãnh | Có trả phí bảo lãnh không? Nếu không, vì sao? |
| Cho mượn nhân sự | Chuyên gia làm việc nhưng lương trả ở nước ngoài | Có hợp đồng phân bổ chi phí, có kê khai TNCN không? |
| Dùng chung phần mềm, hệ thống | Phí IT tính theo đầu người từ tập đoàn | Cơ sở phân bổ là gì, có hợp đồng không? |
| Chi hộ, trả hộ | Công nợ nội bộ tăng không rõ nội dung | Đây là chi phí của ai, có hoá đơn không? |
| Phí quản lý, bản quyền | Hoá đơn/debit note từ công ty mẹ cuối năm | Dịch vụ thực tế là gì, lợi ích đo bằng gì? |
Riêng phí quản lý và phí bản quyền là nhóm thường bị xem xét kỹ; xem bài phí quản lý trả công ty mẹ: điều kiện được trừ.
4. Ví dụ cơ cấu giao dịch liên kết của một DN FDI
- Mua nguyên liệu từ công ty mẹ60%
- Vay công ty mẹ20%
- Phí quản lý, IT15%
- Khác (bảo lãnh, chi hộ)5%
Ví dụ minh hoạ, số liệu giả định. Dùng để ưu tiên giao dịch cần chuẩn bị tài liệu giá trước.
Xem dạng bảng
| Mua nguyên liệu từ công ty mẹ | 60% |
| Vay công ty mẹ | 20% |
| Phí quản lý, IT | 15% |
| Khác (bảo lãnh, chi hộ) | 5% |
Biểu đồ kiểu này giúp ban giám đốc thấy ngay giao dịch nào chiếm tỷ trọng lớn, cần đầu tư tài liệu chứng minh giá trước. Với công ty Z, mua nguyên liệu và vay công ty mẹ chiếm 80% giá trị, nên là hai ưu tiên hàng đầu khi chuẩn bị phụ lục giao dịch liên kết khi quyết toán.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp trong nước có giao dịch liên kết không?
Có. Khái niệm giao dịch liên kết không chỉ dành cho DN FDI; công ty Việt Nam có công ty con, công ty cùng chủ sở hữu cũng có thể phát sinh.
Giao dịch không thu tiền có phải kê khai không?
Cần xem xét. Các giao dịch như bảo lãnh không thu phí, cho mượn nhân sự vẫn có thể là giao dịch liên kết và ảnh hưởng nghĩa vụ thuế.
Tỷ lệ sở hữu bao nhiêu thì là bên liên kết?
Ngưỡng cụ thể được quy định trong văn bản về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết hiện hành. Hãy kiểm tra văn bản mới nhất hoặc liên hệ tư vấn.
Thông tin về bên liên kết lấy ở đâu?
Từ công ty mẹ (sơ đồ tập đoàn), hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, danh sách người quản lý và các hợp đồng vay, bảo lãnh.
Lập danh sách bên liên kết trước mùa quyết toán
ACCA Consulting Vietnam giúp DN FDI nhận diện và theo dõi giao dịch liên kết ngay trong sổ sách hằng tháng. Nhận tư vấn dịch vụ kế toán.
Nhận tư vấn miễn phíZaloWhatsApp
