Nội dung bài viết
Hai, ba người bạn cùng mở startup thường tin rằng “đã là anh em thì không cần giấy tờ”. Thực tế, thoả thuận cổ đông chính là thứ giữ tình anh em khi công ty bắt đầu có giá trị. Bài viết của ACCA Consulting Vietnam giải thích các điều khoản cơ bản bằng ngôn ngữ dễ hiểu, kèm khung mẫu để các co-founder ngồi lại thảo luận.
1. Thoả thuận cổ đông là gì, khác điều lệ thế nào
Thoả thuận cổ đông (Shareholders' Agreement – SHA) là hợp đồng dân sự giữa các cổ đông (hoặc thành viên công ty TNHH) về cách cùng sở hữu và điều hành công ty. Khác với điều lệ, thoả thuận này thường không nộp cho cơ quan đăng ký kinh doanh, nên có thể chứa các nội dung chi tiết, nhạy cảm như định giá, cam kết làm việc, điều kiện rời công ty.
| Tiêu chí | Điều lệ công ty | Thoả thuận cổ đông |
|---|---|---|
| Bản chất | Văn bản nội bộ bắt buộc theo Luật Doanh nghiệp | Hợp đồng giữa các cổ đông |
| Nộp cơ quan đăng ký | Có, kèm hồ sơ đăng ký | Thường không |
| Phạm vi ràng buộc | Công ty và mọi cổ đông, kể cả người vào sau | Chỉ các bên ký (trừ khi người mới ký gia nhập) |
| Tính bảo mật | Thấp hơn | Cao |
| Nội dung điển hình | Cơ cấu quản trị, vốn, biểu quyết | Vesting, drag/tag-along, định giá, cam kết |
| Khi mâu thuẫn nội dung | Ưu tiên áp dụng với công ty | Nên có điều khoản cam kết sửa điều lệ cho khớp |
Điều quan trọng nhất: hai văn bản phải khớp nhau. Nếu thoả thuận cổ đông có quyền ưu tiên mua mà điều lệ không có, việc thực thi với công ty sẽ khó khăn. Xem thêm 10 điều khoản điều lệ nên tuỳ chỉnh.
2. 5 điều khoản cốt lõi của thoả thuận cổ đông
Vesting – cổ phần “chín dần” theo thời gian
Vesting nghĩa là co-founder nhận đủ quyền với cổ phần của mình dần dần theo thời gian gắn bó, thường kèm một mốc “cliff” ban đầu. Nếu một người rời đi sớm, phần chưa vesting được công ty hoặc các founder còn lại mua lại theo giá thoả thuận. Tại Việt Nam, vesting thường được thực hiện bằng cam kết chuyển nhượng lại theo hợp đồng, vì vậy cần soạn cẩn thận để phù hợp quy định hiện hành về chuyển nhượng cổ phần.
Drag-along – quyền kéo theo
Khi nhóm cổ đông đa số đồng ý bán công ty, họ có quyền yêu cầu cổ đông thiểu số bán cùng điều kiện. Điều khoản này giúp thương vụ không bị một cổ đông nhỏ chặn lại.
Tag-along – quyền bán cùng
Ngược lại, nếu cổ đông lớn bán cổ phần, cổ đông nhỏ có quyền bán theo cùng giá và điều kiện. Đây là “lá chắn” cho người góp ít vốn.
Quyền ưu tiên mua (ROFR) và cơ chế phá bế tắc (deadlock)
Quyền ưu tiên mua cho phép cổ đông hiện hữu mua trước khi cổ phần được bán ra ngoài. Cơ chế deadlock quy định cách xử lý khi các bên không thông qua được quyết định: chuyển lên hoà giải, dùng phiếu quyết định, hoặc cơ chế một bên đề xuất giá, bên kia chọn mua hay bán.
3. Ví dụ vesting cho một co-founder
Ví dụ minh hoạ với lịch vesting 4 năm, cliff 1 năm do các bên tự thoả thuận; không phải quy định pháp luật.
Xem dạng bảng
| Năm 1 (sau cliff) | 25% |
| Năm 2 | 50% |
| Năm 3 | 75% |
| Năm 4 | 100% |
Giả sử B giữ 30% cổ phần và rời đi giữa năm thứ hai. Theo lịch trên, B đã vesting 25% của số cổ phần mình nắm, phần còn lại được mua lại theo giá đã thống nhất. Nếu không có vesting, B vẫn giữ nguyên 30% dù không còn đóng góp, gây bất công cho người ở lại và khó gọi vốn. Vấn đề chuyển nhượng của cổ đông sáng lập ở công ty cổ phần còn chịu hạn chế riêng, xem hạn chế chuyển nhượng cổ phần của cổ đông sáng lập.
4. Khung mẫu thoả thuận cổ đông (mô tả)
- Thông tin các bên, tỷ lệ sở hữu và vai trò của từng người
- Cam kết đóng góp: thời gian, chuyên môn, tài sản, vốn
- Lịch vesting, mốc cliff và giá mua lại phần chưa vesting
- Quyền ưu tiên mua, drag-along, tag-along
- Danh mục quyết định cần đồng thuận của các founder
- Cơ chế phá bế tắc
- Cam kết không cạnh tranh, bảo mật, sở hữu trí tuệ thuộc công ty
- Cam kết điều chỉnh điều lệ cho phù hợp và luật áp dụng, giải quyết tranh chấp
- 1Thảo luận nguyên tắc
Các co-founder thống nhất vai trò, tỷ lệ, vesting.
- 2Soạn dự thảo
Chuyển nguyên tắc thành điều khoản rõ ràng.
- 3Đối chiếu điều lệ
Đảm bảo hai văn bản không mâu thuẫn.
- 4Ký kết và lưu trữ
Mỗi bên giữ bản gốc, công ty lưu một bản.
Theo kinh nghiệm của ACCA Consulting Vietnam, các nhóm startup nên ghi nhận vốn góp và giao dịch mua lại cổ phần vào sổ sách ngay khi phát sinh; nếu không, sổ đăng ký cổ đông, báo cáo tài chính và nghĩa vụ thuế chuyển nhượng sẽ lệch nhau. Dịch vụ kế toán theo tháng giúp các giao dịch này được theo dõi kịp thời.
Câu hỏi thường gặp
Công ty TNHH có cần thoả thuận cổ đông không?
Có thể có, khi đó gọi là thoả thuận thành viên hoặc thoả thuận góp vốn. Các nguyên tắc vesting, quyền ưu tiên mua, phá bế tắc vẫn áp dụng được, chỉ cần soạn phù hợp loại hình.
Thoả thuận cổ đông có giá trị pháp lý không?
Đây là hợp đồng giữa các bên ký, có giá trị ràng buộc nếu không trái quy định pháp luật. Nội dung trái điều lệ hoặc luật có thể khó thực thi, nên cần rà soát kỹ.
Khi nào nên ký thoả thuận cổ đông?
Tốt nhất là trước hoặc ngay khi thành lập công ty, lúc các bên còn đồng thuận. Nếu đã thành lập, nên ký trước khi gọi vốn hoặc tuyển người được chia cổ phần.
ACCA Consulting Vietnam có hỗ trợ soạn thoả thuận cổ đông không?
ACCA Consulting Vietnam (ACCA Consulting VN) hỗ trợ khung nội dung và soạn điều lệ khớp với thoả thuận; với điều khoản phức tạp, doanh nghiệp nên tham khảo thêm ý kiến luật sư. Phí báo giá theo nhu cầu.
Co-founder cần một bộ khung rõ ràng?
Liên hệ ACCA Consulting Vietnam để nhận tư vấn thành lập, điều lệ và dịch vụ kế toán trọn gói cho startup.
Nhận tư vấn miễn phíZaloWhatsApp
