Nội dung bài viết
Khi doanh nghiệp mở thêm công ty con, câu hỏi đầu tiên của kế toán trưởng thường là: có phải lập báo cáo tài chính hợp nhất không, và lập thế nào? Bài viết của ACCA Consulting Vietnam giải thích khái niệm kiểm soát, các bút toán loại trừ cơ bản và minh hoạ bằng một nhóm công ty mẹ với 2 công ty con.
1. Khi nào phải lập báo cáo tài chính hợp nhất
Theo chế độ kế toán doanh nghiệp hiện hành và chuẩn mực kế toán về hợp nhất, công ty mẹ (doanh nghiệp kiểm soát một hoặc nhiều công ty con) phải lập báo cáo tài chính hợp nhất, trừ một số trường hợp được miễn theo quy định hiện hành. Báo cáo hợp nhất trình bày cả nhóm như một đơn vị kinh tế duy nhất.
Báo cáo hợp nhất không thay thế báo cáo riêng. Mỗi công ty trong nhóm vẫn lập và nộp báo cáo tài chính riêng của mình; hạn nộp báo cáo năm của từng công ty (năm dương lịch) là 31/3 năm sau. Thời hạn và đối tượng nộp báo cáo hợp nhất cần kiểm tra theo văn bản hiện hành cho từng loại hình doanh nghiệp.
2. Kiểm soát là gì
Kiểm soát là quyền chi phối chính sách tài chính và hoạt động của doanh nghiệp khác để thu lợi ích. Dấu hiệu phổ biến nhất là nắm trên 50% quyền biểu quyết, trực tiếp hoặc gián tiếp qua công ty con khác. Ngoài ra, công ty mẹ vẫn có thể có quyền kiểm soát dù sở hữu dưới 50% nếu có thoả thuận cho quyền bổ nhiệm đa số thành viên hội đồng hoặc quyền quyết định chính sách.
| Tỷ lệ/quyền | Quan hệ thường gặp | Trình bày trên báo cáo hợp nhất |
|---|---|---|
| Trên 50% quyền biểu quyết hoặc có quyền chi phối | Công ty con | Hợp nhất toàn bộ từng khoản mục |
| Từ 20% đến 50%, có ảnh hưởng đáng kể | Công ty liên kết | Phương pháp vốn chủ sở hữu |
| Đồng kiểm soát theo thoả thuận | Liên doanh | Theo chuẩn mực về liên doanh |
| Dưới 20%, không ảnh hưởng đáng kể | Đầu tư khác | Giá gốc, trừ dự phòng nếu có |
3. Các bước lập báo cáo tài chính hợp nhất cơ bản
- 1Thống nhất chính sách và kỳ báo cáo
Các công ty trong nhóm dùng cùng chính sách kế toán và cùng ngày kết thúc kỳ.
- 2Cộng gộp báo cáo riêng
Cộng từng chỉ tiêu của công ty mẹ và các công ty con.
- 3Loại trừ khoản đầu tư
Loại giá trị đầu tư của mẹ với phần vốn tương ứng của con.
- 4Loại trừ giao dịch và số dư nội bộ
Loại doanh thu, giá vốn, lãi chưa thực hiện, công nợ giữa các công ty trong nhóm.
- 5Tách lợi ích cổ đông không kiểm soát
Trình bày riêng phần tài sản thuần và lợi nhuận thuộc cổ đông thiểu số.
4. Ví dụ minh hoạ: công ty mẹ M với 2 công ty con
Nhóm giả định: công ty mẹ M góp 1.000 triệu đồng, sở hữu 100% công ty con C1; góp 800 triệu đồng, sở hữu 80% công ty con C2 (vốn góp C2 là 1.000 triệu). Cả hai công ty con do M thành lập từ đầu nên không phát sinh lợi thế thương mại. Trong năm: M bán hàng cho C1 giá 500 triệu (giá vốn 400 triệu), C1 đã bán hết ra bên ngoài; cuối năm C1 còn nợ M 300 triệu; C2 có lợi nhuận sau thuế 200 triệu.
Ví dụ minh hoạ giả định: loại trừ 500 triệu doanh thu bán hàng nội bộ từ M sang C1.
Xem dạng bảng
| Công ty mẹ M | 3.000 triệu đ |
| Công ty con C1 | 1.500 triệu đ |
| Công ty con C2 | 1.000 triệu đ |
| Cộng gộp | 5.500 triệu đ |
| Hợp nhất sau loại trừ | 5.000 triệu đ |
Các bút toán dưới đây được lập trên bảng tính hợp nhất, không ghi vào sổ kế toán của từng công ty.
| Nội dung | Nợ | Có | Số tiền |
|---|---|---|---|
| Loại trừ khoản đầu tư vào C1 | Vốn góp của chủ sở hữu (C1) | Đầu tư vào công ty con | 1.000 |
| Loại trừ khoản đầu tư vào C2 | Vốn góp của chủ sở hữu (C2) | Đầu tư vào công ty con | 800 |
| Tách phần vốn C2 của cổ đông không kiểm soát (20%) | Vốn góp của chủ sở hữu (C2) | Lợi ích cổ đông không kiểm soát | 200 |
| Phần lợi nhuận C2 thuộc cổ đông không kiểm soát (20% × 200) | Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối | Lợi ích cổ đông không kiểm soát | 40 |
| Loại trừ doanh thu, giá vốn bán hàng nội bộ | Doanh thu bán hàng | Giá vốn hàng bán | 500 |
| Loại trừ công nợ nội bộ | Phải trả người bán (C1) | Phải thu khách hàng (M) | 300 |
Bút toán loại trừ doanh thu nội bộ ghi giá vốn 500 vì giá vốn cộng gộp gồm 400 của M và 500 của C1, trong khi giá vốn thực của nhóm khi bán ra ngoài chỉ là 400. Lợi nhuận nhóm không đổi do C1 đã bán hết hàng. Nếu C1 còn tồn kho hàng mua của M, phải loại thêm phần lãi chưa thực hiện trong hàng tồn kho.
5. Lỗi thường gặp khi lập báo cáo hợp nhất
- Các công ty con dùng chính sách khấu hao, giá xuất kho khác nhau nhưng không điều chỉnh về thống nhất.
- Số dư công nợ nội bộ hai bên không khớp nhau do ghi nhận lệch kỳ, khiến bút toán loại trừ không cân.
- Quên loại lãi chưa thực hiện trong hàng tồn kho, tài sản cố định mua bán nội bộ.
- Không theo dõi riêng lợi ích cổ đông không kiểm soát qua các năm.
- Không lưu bảng tính hợp nhất năm trước, năm sau phải dựng lại từ đầu.
Theo kinh nghiệm của ACCA Consulting Vietnam, bước tốn thời gian nhất thường là đối chiếu giao dịch nội bộ. Nên mở mã đối tượng riêng cho từng công ty trong nhóm và đối chiếu số dư nội bộ hằng quý, không đợi đến cuối năm. Xem thêm đối chiếu, xác nhận công nợ cuối năm.
Câu hỏi thường gặp
Công ty mẹ sở hữu 45% có phải hợp nhất không?
Có thể có, nếu công ty mẹ vẫn có quyền kiểm soát thông qua thoả thuận như quyền bổ nhiệm đa số thành viên hội đồng. Cần xem xét thực chất quyền kiểm soát, không chỉ tỷ lệ vốn.
Bút toán hợp nhất có ghi vào sổ kế toán công ty mẹ không?
Không. Bút toán hợp nhất chỉ thực hiện trên bảng tính hợp nhất. Sổ kế toán của từng công ty giữ nguyên.
Lợi ích cổ đông không kiểm soát trình bày ở đâu?
Trong phần vốn chủ sở hữu trên bảng cân đối hợp nhất, tách riêng với phần thuộc công ty mẹ; phần lợi nhuận tương ứng trình bày riêng trên báo cáo kết quả kinh doanh hợp nhất.
ACCA Consulting Vietnam có hỗ trợ lập báo cáo tài chính hợp nhất không?
ACCA Consulting Vietnam hỗ trợ ghi sổ, lập báo cáo riêng cho từng công ty và chuẩn bị số liệu loại trừ nội bộ. Phạm vi hỗ trợ hợp nhất được trao đổi theo quy mô nhóm khi báo giá.
Chuẩn bị số liệu hợp nhất ngay từ sổ sách
ACCA Consulting Vietnam (ACCA Consulting VN) giúp các công ty trong nhóm ghi sổ thống nhất và đối chiếu nội bộ định kỳ. Nhận tư vấn.
Nhận tư vấn miễn phíZaloWhatsApp
