Nội dung bài viết
Doanh nghiệp đã có quy trình, có phần mềm, có kế toán trưởng, nhưng ai kiểm tra xem các quy trình đó có được làm đúng? Đó là việc của kiểm toán nội bộ. Bài viết của ACCA Consulting Vietnam giúp doanh nghiệp vừa phân biệt kiểm toán nội bộ với kiểm soát nội bộ, nhận biết thời điểm cần thiết và cách triển khai phù hợp ngân sách.
1. Kiểm toán nội bộ khác kiểm soát nội bộ thế nào?
Hai khái niệm hay bị dùng lẫn. Kiểm soát nội bộ là hệ thống quy trình, phân quyền, đối chiếu do chính các bộ phận vận hành hằng ngày. Kiểm toán nội bộ là chức năng độc lập, định kỳ đánh giá xem hệ thống kiểm soát đó có được thiết kế hợp lý và vận hành đúng hay không, rồi báo cáo lên cấp cao nhất.
| Tiêu chí | Kiểm soát nội bộ | Kiểm toán nội bộ |
|---|---|---|
| Ai thực hiện | Các bộ phận nghiệp vụ, kế toán | Bộ phận/người độc lập với nghiệp vụ |
| Tần suất | Liên tục, hằng ngày | Theo kế hoạch năm, từng đợt |
| Mục tiêu | Ngăn ngừa và phát hiện sai sót | Đánh giá, kiến nghị cải thiện |
| Báo cáo cho | Quản lý trực tiếp | Chủ sở hữu, HĐQT hoặc tổng giám đốc |
| Khác kiểm toán độc lập | Không liên quan | Phục vụ quản trị, không thay ý kiến kiểm toán BCTC |
Kiểm toán nội bộ cũng khác kiểm toán báo cáo tài chính do công ty kiểm toán độc lập thực hiện. Một số loại hình doanh nghiệp bắt buộc tổ chức kiểm toán nội bộ theo quy định hiện hành; còn lại, đây là lựa chọn quản trị tự nguyện.
2. Khi nào doanh nghiệp vừa cần kiểm toán nội bộ?
- Chủ doanh nghiệp không còn trực tiếp nhìn thấy mọi giao dịch: có nhiều chi nhánh, cửa hàng, kho.
- Chuẩn bị gọi vốn, vay lớn hoặc bán một phần công ty và cần chứng minh hệ thống quản trị.
- Đã có dấu hiệu bất thường: tồn kho lệch, công nợ khó giải thích, chi phí tăng không rõ lý do.
- Tốc độ tăng trưởng nhanh, quy trình thay đổi liên tục, nhân sự mới nhiều.
- Có công ty mẹ ở nước ngoài yêu cầu báo cáo tuân thủ định kỳ.
3. Lập kế hoạch kiểm toán nội bộ dựa trên rủi ro
Nguồn lực có hạn nên không thể kiểm tra mọi thứ mỗi năm. Cách làm phổ biến là chấm điểm rủi ro cho từng quy trình theo hai trục: khả năng xảy ra và mức ảnh hưởng, rồi ưu tiên quy trình có điểm cao.
Ví dụ minh hoạ: điểm = khả năng (1–5) × ảnh hưởng (1–5). Mỗi doanh nghiệp tự chấm theo dữ liệu của mình.
Xem dạng bảng
| Mua hàng và nhà cung cấp | 20 điểm |
| Quản lý tồn kho | 16 điểm |
| Thu tiền và công nợ | 15 điểm |
| Tiền lương | 12 điểm |
| Quỹ tiền mặt | 9 điểm |
| Tài sản cố định | 6 điểm |
- 1Đánh giá rủi ro
Lập danh mục quy trình và chấm điểm cùng ban giám đốc.
- 2Duyệt kế hoạch
Chọn 3–5 chủ đề ưu tiên, trình chủ sở hữu hoặc HĐQT phê duyệt.
- 3Thực hiện
Phỏng vấn, chọn mẫu chứng từ, phân tích dữ liệu, kiểm kê thực tế.
- 4Báo cáo
Nêu phát hiện, mức độ, kiến nghị và người chịu trách nhiệm khắc phục.
- 5Theo dõi
Kiểm tra lại việc khắc phục sau 3–6 tháng.
4. Tự xây đội in-house hay thuê ngoài?
Với doanh nghiệp vừa, chi phí một đội kiểm toán nội bộ toàn thời gian thường khó tương xứng với khối lượng việc. Có ba mô hình:
- In-house: tuyển 1–2 người chuyên trách, phù hợp khi có nhiều đơn vị thành viên và giao dịch phức tạp.
- Thuê ngoài toàn bộ (outsource): đơn vị bên ngoài thực hiện theo kế hoạch năm, phù hợp khi cần tính độc lập cao và chuyên môn đa dạng.
- Đồng thực hiện (co-source): một đầu mối nội bộ điều phối, thuê chuyên gia bên ngoài cho chủ đề khó như công nghệ thông tin, thuế.
Dù chọn mô hình nào, người làm kiểm toán nội bộ phải báo cáo trực tiếp cho chủ sở hữu hoặc HĐQT, không báo cáo cho người mà họ kiểm tra. Nếu bạn chưa có hệ thống kiểm soát cơ bản, hãy bắt đầu từ bài hệ thống kiểm soát nội bộ cho SMEs trước.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp vừa có bắt buộc kiểm toán nội bộ không?
Phần lớn doanh nghiệp tư nhân quy mô vừa không bắt buộc. Một số loại hình đặc thù phải tổ chức theo quy định hiện hành, vì vậy nên kiểm tra trường hợp cụ thể của doanh nghiệp.
Kế toán trưởng có thể kiêm kiểm toán nội bộ không?
Không nên, vì kế toán trưởng là người vận hành nhiều kiểm soát cần được kiểm tra. Kiêm nhiệm làm mất tính độc lập.
Một đợt kiểm toán nội bộ nên kéo dài bao lâu?
Tuỳ phạm vi; một chủ đề như mua hàng ở doanh nghiệp vừa thường cần vài tuần gồm chuẩn bị, làm việc thực địa và báo cáo.
ACCA Consulting Vietnam có cung cấp kiểm toán nội bộ không?
ACCA không phải công ty kiểm toán. ACCA hỗ trợ rà soát sổ sách, đối chiếu chứng từ và đề xuất cải thiện quy trình kế toán, làm nền dữ liệu cho kiểm toán nội bộ hoặc kiểm toán độc lập.
Cần sổ sách sạch trước khi kiểm tra?
ACCA Consulting Vietnam (ACCA Consulting VN) kết hợp dịch vụ kế toán với rà soát sổ sách định kỳ, giúp bạn phát hiện sớm điểm yếu. Nhận tư vấn.
Nhận tư vấn miễn phíZaloWhatsApp
